Tetrao urogallus. Pita do monte. (Urogallo)
|
|
A pita do monte figura na miña web da "Vida nos ríos galegos", non porque realmente se atopara a beira dos mismos, inda que seguro que utilizaba os regos e regatos para saciar a súa sede, si non porque é un exemplo claro do que pode pasar coa nosa natureza si abusamos dela. A pita de monte, que debera ser xunto có aguaneiro e a saramaganta, os emblemas da natureza de Galicia, xa non os temos nos nosos montes. Unha mala xestión, dunhas Consellerías de Medio Ambiente da Xunta, foron as culpables desta gran perda. Para Galicia supón un desprestixio e, por suposto, un empobrecemento material e simbólico; e non son palabras miñas, son do V Congreso de Ornitoloxía en Galicia do 2002.
|
![]()
Ver a ficha do Urogallo:
| Nome científico |
Tetrao urogallus ( Linn.) Nota importante: no ano 2005 un grupo de científicos das Universidad de Exter (Reino Unido), la Perla (de Argentina), Friburgo (Alemania) y Oviedo demostran mediante DNN e outras probas que o urogallo que habita ou habitou Galicia, León, Asturias e Cantabría é único, ou sexa trátase dunha variedade especial e única. Trátase polo tanto do Tetrao urogallus cantabricus.
Clasificación:
|
|
| Nome galego |
Pita do monte. Pita montesa. Urogallo. Galo do bosque. Galo do monte. Pita da fraga Nota: o de pita montesa aparece no libro "Viaje por los montes y chimeneas de Galicia" de Castroviejo y Cunqueiro.
|
|
| Nome castelán |
Urogallo, grigallo.
|
|
| Dimensións |
Orden:Galliformes. Familia: Tetraónidos. Especie: urogallus. Entre 62 y 90 cms. Podía pesar ata 6 kg. O normal son tres kg. e medio. O macho sobre 85 cms. , e a femia sobre 65 cms.
---O--- Trátase polo tanto dunha ave moi grande polo menos o macho. Por eso xa desapareceu en Galicia. Pouca defensa contra os cazadores e furtivos. O Urogallo sempre foi unha presa doada de matar sobre todo na época do canto, como tódolos animais na época da reproducción. A min paréceme esta forma de matar un auténtico roubo, e dende logo eso mismo o dicen cazadores como José María Castroviejo (ver o punto sobre o rei alado, noutro lugar da ficha) Por suposto que a pita de monte voa, pero cando está para aparearse non o fai salvo que sexa moi necesario. Dende logo non hai dereito a rematar con esta especie e outras en Galicia. Era o símbolo galego e hoxe (maio do 2005) efectivamente é o símbolo de que as cousas van mal no Medio Ambiente Galego, moi mal... Fai trinta anos denunciaban moitos ecoloxistas que "esta especie se estaba perdendo en Galicia a ritmo acelerado..." A resposta da Administración foi "xa están estos ecoloxistas esaxerando..." O resultado está a vista: no hai pita do Monte en Galicia. Para Galicia supón un desprestixio e por suposto un empobrecemento material e simbólico, e non son palabras miñas; son do V Congreso de Ornitoloxía en Galicia do 2002. Dezaceis anos de goberno da Xunta de Galicia non serviron para manter unha ave emblemática e símbolo de Galicia. Realmente os Conselleiros de medio Ambiente Galego: o Sr. Del Alamo, e logo o Sr. Barreiro, serán recordados, sobre todo este último como nulos... --o-- Nota: o noso urogallo é especial é único, ten as plumas máis claras e é máis pequeno que o resto. E digo noso, referíndome o urogallo que habita en Asturias, León e Cantabria, xa que o galego que eu sepa non existe.
|
|
| Identificación: |
O macho ten a plumaxe negra cincenta con refrexos verdosos e azuados no peito. Ás acastañadas co vértice flexor branco. A cella é vermella.
Cando é a exhibición nupcial abre totalmente o rabo en abano. Era incríble de bonito.
Imaxen de Lomvi. Son características as plumas que hai debaixo do pico, parece que é barbudo; e por suposto o pico tamén é característico.
A femia e totalmente distinta, ten as partes superiores castañas densamente apencadas, rabo e peito arrubiado, partes inferiores brancas moi apencadas en crema e pardo.
Esta é a femia, nesta fotografía marabillosa vese perfectamente... As pitas do monte pese o seu peso voan perfectamente e con destreza nun medio que non é fácil como poden ser os bosques. O seu voo parte dun levantamento bastante ruidoso con forte aleteo, para marchar monte abaixo a pouca altura. É o momento que aproveitan os cazadores para disparar, cando previamente o can ou axudantes levantan a peza. O tiro é fácil de facer, xa que o voo é pouco alto e non moi rápido. Por suposto matáronse moitos urogallos no canto, ou sexa nos cantadeiros o amencer e tamén no momento de aparearse. A verdade é que a caza da pita de monte debera estar prohibida dende os anos 1960, pero non foi así e hoxe non temos nada. Cos seus dedos poden aferrarse perfectamente as árbores e están adaptadas para vivir tanto nas árbores como no chan.
Observar que en voo ten unha pequena zona blanca nas súas ás. Tamén observar o obispillo azul antes da cola. Esto, xunto co vermello das cellas, é o que máis chama a atención. Por suposto que o voo é moi pesado. Actualmente fálase de dúas subespecies o Tetrao urogallus cantabricus na Cordillera Cantábrica e o Tetrao urogallus aquitanicus presente nos Pirineos. Non vou entrar na controversia que existe actualmente sobre o anterior. As dúas son moi parecidas.
|
|
| Alimentación: |
Todo tipo de gromos e bagas de silveiras, arando, acivro, fieitos e tamén pequenos animais, como insectos e ata crías de ratos. O fundamental para a pita do monte é o arando e o acivro. O peteiro ou pico teno adaptado para comer todo tipo de froito, ademais de herbas e follas.
No inverno a vida da pita de monte, é arborícola, comendo follas, como por exemplo o arume dos pinos; tamén o acivro é non só un alimento, xa que come os froitos, si non tamén un refuxio térmico. Logo na primaveira xa utiliza máis o chan comendo herbas, insectos, follas de árbores, etc. É a súa época de apareamento. Nesta época tamén utiliza as árbores. No verán está sempre no chan, a súa vida é exclusicamente terrestre, e polo tanto o seu alimento e mixto dende todo tipo de insectos ata follas e froitos. No outono leva unha vida mixta entre o chan e as árbores.
|
|
| Habitats: |
Piornedos e fragas de montañas nas que o acivro lle é imprescindible no inverno. É a ave típica da fraga caducifolia, formada por bidueiro, capudre, acivro e carballo, amouras, landras, follas e bagas de acivro e de arando, así como frutos de bidueiro. O que distingue o noso urogallo é que habita preferentemente bosques caducifolios. Básicamente son o acivro e o arando a base da súa alimentación. Pero en Ourense, que existía no invernadeiro e Trevinca, hoxe non existe. En Lugo no Caurel hoxe (ano 2002) non existe. A Xunta, sobre todo a anterior, a do PP, decía que sí existía, hoxe decimos que hai indicios. Realmente moita xente cualificada dice que non que xa non temos urogallo; así A Sociedade Galega de Historia Natural, que falaba xa fai anos de que quedaban dúas femias. SEU, unha organización experta en aves, que tamén decía que non hai ningún. En fin, deixemos de momento en que hai indicios, esto era o que decía o Sr. Del Alamo, xa que o Sr. Barreiro me parece que de Medio Ambiente nada...
|
|
| Reproducción: |
O macho é territorial e polígamo. O cortexo nupcial realizase en marzo -abril. Aniña nunha depresión do chan ó pé dun arbusto. Pon de maio a xuño 6-10 ovos cremosos, pintados de castaño que choca a femia durante 28-30 días.
Os polos ou inmaduros, o primeiro ano son semellantes a nai. Os polos son nidífugos, nada máis nacer xa corren si fai falta. A partir da segunda semán xa poden subir as árbores e voan os 20 días. O niño fanno ó pe de árbores, simplemente excavando un pouco e pondo unhas herbas no lugar. Incuba por suposto a nai. O macho desenténdese de todo o que no sexa pelexarse, cantar e aparearse. A femia é particularmente apta para asegura-la crianza, pois ela realiza toda a tarea. A súa librea parda y discreta otorgalle unha perfecta homocromía coa vexetación circundante; o seu comportamento tamén é apagado.
Polo contrario, o macho, seguro de sí mismo e máis preocupado de chamar a atención que de poñerse a salvo, organiza un gran alboroto no bosque e non dubida en dirixirse contra os intrusos.
Hai que decir que unha das características típicas do galo de monte é a súa desconfianza con todo que é auténticamente salvaxe. Pero no cantadeiro, e namorando as femias, esa desconfianza innata apágase totalmente e ponse a cero. Nin ve nin escoita, é incrible...
A época de celo, como xa está dito, iníciase en marzo, para nos últimos días de abril chegar o punto culminante. Os machos acuden o atardecer os cantadeiros, trátase dunha zona entrada no bosque, con gran arbolado, pequenos claros e zonas herbáceas. O macho pode situarse no chan ou ben nun árbore. Faise xerárquicamente, os machos máis vellos na zona central e os xóvenes na periferia. O urogallo profire gritos e cantos de reclamo para atraer as femias, o atardecer. Realmente o canto da pita de monte é como un descorche de botella. Pode escoitarse perfectamente nesta misma ficha. Noutro apartado. O amanecer empeza de novo ata que logra algunha femia. Un macho pode aparearse con varias femias. Unha vez o macho ve a femia este emite cantos de 10 segundos, pavoneandose coa cola extendida.
As ás caídas en actitude arrogante, e cando por fín atrae a femia acurrúcanse xuntos logrando así a copulación.
Neste momento é o que aproveitan os "asasinos da natureza", cando o urogallo se pavonea do seu logro, para matalos... "Camiñante cuspe aquí". Decía Celso Emilio Ferreiro.
|
|
| Interés: |
Incríble. Penso que en Galicia debera facerse algo para recuperar o Urogallo nos nosos montes. ¡Que menos!. Nota: Seica o novo goberno da Xunta (setembro do 2005) pensa en criar en cautividade urogallos para logo soltalos. Dende logo é unha medida, fai unos anos no había ningunha, todo iba ben. Non creo que sexa a mellor, pero é unha medida. A cuestión estriba en que si o urogallo desapareceu de Galicia, seguramente polo deterioro do seu medio natural, a caza, etc. mal lle vai a ir o urogallo que se cria en cautividade. A primeira de cambio quedamos sin el. ¿Cal pode ser a medida?. Eu non teño a solución. Probablemente teñamos que vedar, a todos os efectos, unha gran zona de Galicia para manter esta ave e outras cousas. Non teño nin idea.
|
|
| Protección en Galicia: |
Protexida, pero xa non existe. A especie figura no convenio de Berna e na Directiva Europea das aves. En Galicia por suposto aparecía como especie protexida nas sucesivas ordes de vedas dende 1985. Peor unha cousa é o anterior e outra cuidar e vixiar. Nestos anos Galicia foi unha auténtica deixadez, un non facer nada efectivo e un moito para a galería en Medio Ambiente e así nos luce o pelo.
|
|
| Distribución en Galicia: |
2005
No ano 1940 estaba citada nos Ancares, na Serra de San Mamede, no Invernadeiro e tamén en Trevinca. En 1970 fálase de 30 machos nos Ancares. En 1989 o C.P.A.N. falaba de 20-30 machos. Todos nos Ancares. En 1995 soio aparecían en Lugo na Serra dos Ancares pero seica soio femias. No 2005 en Galicia non existe a Pita de monte ver as causas neste mismo link. A principal causa, dende logo, foi autorizar a súa caza, tanto legalmente como furtivamente, no comenzo, na reproducción ou sexa cando a pita de monte canta; e polo tanto cando non se defende en absoluto. Foi un auténtico desastre. Logo viñeron as outras causas: a tala das árbores, os incendios, as pistas, a nula vixilancia e un longo etc. Ver o link anterior.
|
|
| Problemas en Galicia: |
Problemas da Pita de Monte en Galicia:
Sin dúbida en Galicia desapareceu por varios motivos: a desidía dos nosos gobernantes, as alteracións do seu habitat, as molestias dos humáns, os cazadores, os furtivos e un longo etc. entre os que está a pouca ou nula formación do vecindario. A principal causa, dende logo, foi autorizar a súa caza, tanto legalmente como furtivamente no comenzo no canto da reproducción ou sexa cando a pita de monte canta; cando non se defende en absoluto. Foi un auténtico desastre. A pita de monte cazouse de tres formas: no momento do canto, con can e levantando a peza ou sin can levantando a peza os montañeses e logo rematando o cazador abaixo cada cruza a peza, o voo é lento relativamente. Por outra banda era considerada caza maior e ademais cós máis encendidos eloxios como: adorno de los bosques, pasión del cazador, alado rey de la selva...e un longo etc. Era moi apreciada a súa caza e así lle foi...
En Galicia prohibiuse a súa caza ó canto, caza primaveral en 1972, no que aumentou o número de machos ata 30 aproximadamente.
En 1995 soio quedaban femias en Galicia. ¿Qué pasou?. A apertura de pistas incontroladas con acceso de coches todoterreno que son a desgracia do noso monte, as alteracións na vexetación (corte indiscriminado de árbores), os incendios, as talas nos acebais para ornato navideño, e un longo etc. pero sin dúbida o peor o furtivismo, a pouca ou nula formación do cazador galego, en xeral ( hai excepcións pero moi poucas, o galego non mama da natureza, non se forman os nenos na natureza e menos os maiores e así nos vai...). En Galicia a Consellería de Medio Ambiente, e antes a de Montes, non fixo máis que recontos de esta especie. Simplemente prohibir a súa caza. Pero nada de nada, nin vixilancia, nin nada parecido.
Así, no canto primaveral desapareceu o Urogallo a mans dos furtivos e listo. Agora témolo disecado ou nunha vitrina no Caurel "Este Urogallo fue cazado por Manuel Fraga...", que por certo gustaba moito destas prácticas de caza. ¡Vaia por Deus!. ¡¡¡¡ Somos incríbles!!. Entre 1987 e 1996 o número de machos pasou de 14 a cero. A pesar de que o urogallo vive entre 14 e 20 anos. Outras barbaridades feitas onde había urogallos foi a caza maior, a plantación de outras especies de árbores, en fin auténticas salvaxadas que nos levan a situación actual. ¿Que se pode facer?. Os galegos nada, esperemos que asturianos e cántabros sexan mellores coa natureza. Nos non sabemos ou non queremos... De tódolos xeitos penso que a Consellería de Medio Ambiente debera facer algo nos Ancares e no Invernadeiro, así como no Xurés. Pero algo ben feito e non chapuzas para sair na foto como se fai hoxe en día ( xaneiro do 2001) . As chapuzas siguen en maio do 2005. A Voz de Galicia do día 6 de maio do 2005 dice que quedan unha docena en Lugo, nos Ancares. Sin duda están as eleccións moi preto, xa que os urogallos deixaron de existir en Galicia no 1996.
Esta fotografía é un documento excepcional. Mostra dous machos adultos de pita do monte retándose na espesura do bosque. A fotografía é de José Francisco Mingorance é unha foto histórica sin lugar a dúbidas. É probable que non se volve a repitir nunca.
|
|
| O canto do Urogallo: |
Pulsar para oir o urogallo. O canto do urogallo está sacado deste link páxina web dun aficionado e amante do urogallo, hai un fichero mp3 que reproduce o sonido desta ave perfectamente. O canto é unha especie de descorche de botella seguido de susorros inconfundibles. Os cantadeiros son lugares apropiados do bosque que cumplen determinadas condicións. Debe estar abrigado e debe ser un lugar que permita oir o canto a distancias grandes. Normalmente estaban a 1.300-1.400 metros de altitude. O territorio do cantadeiro é por suposto de alta conflictividade e son moi defendidos pola pita de monte.
A pita de monte pode estar no cantadeiro a ras do chan ou subido a un carballo o unha faia por exemplo.
|
|
| O urogallo en abril do 2001: |
O urogallo en España, abril do 2.001:
A fotografía é dun urogallo cantábrico e aparece na revista Biológica de maio do 2001. Dice que en 30 anos si non se toman medidas pode extinguirse. No Principado de Asturias hai actualmente dos 229 machos de 1983 quedan únicamente 51. En Somiedo soio hai 20 exemplares. Según José Ramón Obeso, director científico del Proyecto Diagnóstico de Conservación del Urogallo Cantábrico "ninguna otra especie de la fauna española ha experimentado tal declive, hablamos de la desaparición de casi la mitad de la población en una etapa realmente corta" En León ocurre o mismo. En Galicia xa non hai. A situación é dramática en abril do 2001. Últimas noticias, según a Sociedade Española de Ornitología (SEO) soio quedan 500 exemplares desta ave endémica en España, xusto a mitade de fai 18 anos. Esta sociedade pon a fecha de desaparición no ano 2020.
Urogallo cantábrico. Ver a fotografía do orogallo macho en grande, xa quedan poucos.
Tamén ver a fotografía sensacional da femia.
|
|
| A perla negra en peligro en abril do 2004: |
A perla negra en peligro en España, abril do 2004
Inda que a nivel global, en toda a súa distribución en Europa, non se considera amenazada (UICN, 1996), xa que hai moitos en Rusia, por exemplo, en España, si o está. No 2001 estimábase na Cordilleira Cantábrica entre 500-600 exemplares; nos Pirineos sobre 650. O mellor actualmente é Asturias. Hoxe a cousa anda moi mal. O mellor en España sitúase no Pirineo catalán, fundamentalmente en Pallars. Hai moita fragmentación entre as poblacións Cada vez teñen menos bosque, o que leva a que os cantadeiros estean nos bordes e polo tanto unha maior presión. É importantísimo a conservación dos bosques e cada vez van a menos. Nos Pirineos a proliferación das estacións de esquí resultan un grave problema. Os furtivos siguen existindo a tope. Pistas forestales por tódolos sitios, circulación de vehículos todoterrenos, Parques eólicos, en fin un desastre. O cambio climático tamén afecta a esta especie. Realmente teno dificil.
|
|
| O sentir sobre o urogallo de Félix Rodríguez de la Fuente no ano 1972: |
O sentir sobre o urogallo de Félix Rodríguez de la Fuente. 1969
Cuaderno nº 54 dedicado ó Galo de monte.
|
Fontes da ficha ou libros usados:
GUÍA DAS AVES DE GALICIA, DE Xosé María Penas , Carlos Pedreira e Carlos Silvar.
REVISTA QUERCUS de Octubre 2000, onde saquei algunhas fotografías e moitas ideas da ficha, aparte de datos estadísticos.
ATLAS DE VERTEBRADOS DE GALICIA, TOMO II AVES. da colección do Patrimonio Ecolóxico. Realizado pola Sociedade Galega de Historia natural. 1995.
CUADERNO DE CAMPO: GALLOS DEL MONTE. de Félix Rodríguez de la Fuente. Artel 1970.
VIAJE POR LOS MONTES Y CHIMENEAS DE GALICIA José María Castroviejo y Álvaro Cunqueiro. Edicción La Voz de Galicia 2001.
|
|
|
![]()