Castanea sativa Miller. Castiñeiro. ( Castaño).

Na fotografía un souto, que é un bosque de castiñeiros,  outro lugar típico galego, cada día menos abondoso, desgraciadamente.

Ver características.

O castiñeiro é outra árbore típica dos soutos galegos da mitade sur de Lugo e de toda a provincia de Ourense. Non están a beira dos ríos , pero tampouco están moi lonxe.

Hai zonas de Galicia cheas deles, como a de Trives en (Ourense) por onde discurre o río Navea, denantes de desembocar no Sil.

É unha árbore fora de serie, forte e que se utiliza en tonelería e cestería. Tamén para pisos e mobles. Florece entre maio e xuñ, e o seu fruto, a castaña, é moi apreciada no mundo. Foi básica na alimentación dos galegos.

salir.jpg (922 bytes) Saír.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

CASTIÑEIRO: características.

Nome científico Nome galego Nome castelán
Dimensións Identificación Habitat: os soutos.
Flores Froito: a castaña. Os sequeiros
Tronco e madeira Interés Historia do castiñeiro.
Curiosidades Festas, refráns, adiviñas, etc. Árbores monumentais
Fotografías varias Fotografía en outono. Links
Bibliografía

Actualizado a: 12/12/2007

Marrón Glace.

salir.jpg (922 bytes) Saír.

 

 

 

 

 

 

Nome científico:

Nome científico:

Castiñeiro na Labrada (Lugo). Foto do autor da www.

Castanea sativa Miller

Clase: Anxiospermas

Orde: Fagales

Familia: Fagáceas.

Sativa por ser especie cultivada.

 

Volver a características

 

 

 

Nome galego

Nome galego:

Castiñeiro, castañeiro, castaño, castiro.

Nota: o castiñeiro é có carballo as dúas árbores máis importantes de Galicia.

 

Volver a características

 

 

 

 

Nome castelán

Nome castelán:

Castiñeiro vello en Soutipedre (Ourense). Foto do autor da www.

Castaño.

Volver a características

 

 

 

 

Dimensións

Dimensións:

Castiñeiro de Pumbariños no Souto de Rozabales Manzaneda (Ourense); dicen que é o de maior perímetro de Galicia con máis de 12 metros. Supera os 500 anos e foi declarado Monumento natural no ano 1995

Os castiñeiros poden chegar ata os 30 metros e 12 metros de ancho. De tódolos xeitos as podas fan que non mida tanto,  xa que logo é máis dificil coller o seu froito.

Castiñeiro da igrexa de Hospital no Incio. Ten sobre 500 anos e mide 6 metros de perímetro e 16 metros de altura. A fotografía é do autor da www.

Volver a características

 

 

 

 

 

Identificación:

Identificación:

                 

As follas son bastante caedizas, máis ben lanceoladas. Estreitas. Serradas.  Con nervios moi marcados. Polo envés teñen pelos moi finiños, cando é nova. O pecíolo é curto e cilíndrico. Son Inconfundibles.

Fotografía do autor da www.

Copa alta, densa, esférica ou achaparrado, pero máis ben pola poda. O castiñeiro é alto e esbelto.

O tronco nos exemplares moi vellos é oco. Tamén moi retorcido.

Exemplar vello.

Exemplar menos vello.

Exemplar máis novo. (Catro anos)

Souto preto de Castro Caldelas. Foto do autor da www.

A cortiza cincenta-parduzca, máis ou menos abrancada e lisa o principio.

Ver unha lámina sensacional, que está sacada dunha dirección incrible.

Nesta lámina ou acuarela vese perfectamente como é a súa folla, as súas frores e o seu fruto.

Folla de castiñeiro: longa, moi grande, sobre 30 cms., beiras dentadas e peciolos curtos.

Froito do castiñeiro: os ourizos.

As castañas: froito típico do castiñeiro.

O castañeiro é doado de identificar.

 

Volver a características

 

 

 

 

Habitats:

Habitat:

En Galicia é moi abondoso. Hai moitos soutos, que son lugares onde predomina o castiñeiro, lugares con moita sombra, e moi boa, tamén con manto herbáceo que non desaparece . Danse en lugares silícicos, nunca calcáreos. Os soutos están en lugares abrigados, templados e frescos. Xeralmente en fondos do val e nas ladeiras con bon chan, en terreos roubados a reboleiras (carballos). Árbores xeralmente moi vellos con enormes troncos mil veces podados e enxertados.

Nas provincias de Ourense e Lugo abonda moitísimo, sobre todo pola zona da Ribeira Sacra, onde se ven soutos incríbles e marabillosos. En Ourense hai soutos fora de serie tamén no  Barco, A Rúa, Á Gudiña, Viana, Celanova, Cartelle, etc.. En Lugo: por Quiroga, Os Ancares, O Caurel, Fonsagrada, O incio, etc.

Fálase que en Galicia hai actualmente arredor de 30.000 Ha. de soutos.

Este souto está en Rubillón, casi a carón do río Arnoia. Maravilloso. Fotografía do autor da www.

A verdade é que abonda moito, inda que non tanto como quixera o autor da www.

Non existe prácticamente na Coruña, no Norte de Lugo e en Pontevedra, onde si hai moitísimo eucalipto.

Dende logo si en Galicia houbera máis castaños ardería moito menos, pero xa se sabe...

Volver a características

 

 

 

 

 

 

 

As flores:

As flores:

As flores son espidas, non teñen sépalos nin pétalos.

Flores do castiñeiro. Fotografía do autor da www.

Dibuxo sacado do libro O Castiñeiro. Caderno 11 Museo do Pobo Galego. Andrés Burgos Delgado.

As masculinas, con moitos estames, dispóñense en amentos colgantes ó longo dun eixe.

Na sensacional fotografía de CJB vense as flores masculinas arriba a dereita pegadas a poliña e as femeninas máis abaixo en forma de roseta.

Nesta fotografía tamén de CJB vense as flores masculinas do castiñeiro.

Estas flores chámanse en Galicia en moitos lugares, por exemplo en Calvos ( Vilasouto, Bóveda, Lugo)  candeas.

 As flores femininas están normalmente cada tres dentro dunha roseta de espiñas, na base do amento masculino. No dibuxo vese perfectamente a roseta da que falo.

 

Volver a características

 

 

 

 

 

 

 

 

Froito:

Os froitos: a castaña.

         

A castaña é o froito do castiñeiro, que madura entre setembro e octubro. Ven dentro dun envoltorio onde se xuntan duas ou tres e por fora está chea de pinchos. Chámanse ourizos.

O ourizo da fotografía, do autor da www, estaba no chan e xa había perdido algunha castaña, pero vese perfectamente. Por certo picaba bastante...

A xente que entende fala de moitas variedades de castaña, máis de cen actualmente, que dependen do tamaño, época de madurar, sabor, etc. Concretamente fálase no libriño sobre o castiñeiro publicado por Cadernos do Museo galego, de 143 denominacións varietais. Casi nada.

Estas variedades van ligadas o cultivo según sexa para madeira ou para comer. Dentro das variedades para comer o sabor, pelado, cor, calibre, producción anual e un longo etc.

As variedades máis importantes, soio por curiosidade,  son: Amarelante, Rapada, Vermella, Ventura, Famosa, Longal, Negral, Raigona, Verde, De Presa,  Parede,  Luguesa,  Loura e Branca.

Non é este o lugar para explicar estas variedades, repito que o que queira profundizar consulte o libro citado, pero por curiosidade porei unha desas variedades, ou sexa as súas características.

Por exemplo o nome BRANCA:

Nome: Branca.

Sinónimos: Blanca, blanco, blanquillo, blanquilla, blancas, blanquín, blanquiño, blanquiña.

Técnica cultural: Este cultivo localízase nas zonas de máis elevada pluviometría. O solo mantense cultivado mediante laboreo ou ben asociado a pradería. O sistema de cultivo é con enxerto na base ou a media altura e desenrolo da copa sen intervención.

Destino do froito: Considérase de castaña doce e mellor cá Caurelá. Cultivar algo tardío, que produce unha castaña bonita dourada e doce. Recoméndase para comer asada. Ten mellor reputación cá Verde; utilízase, a súa madeira, para vigas posto que non abre.

Castañas asadas.

Por último a castaña tamén é un producto de moitísima calidade na provincia de Ourense. Por certo Ourense celebra a festa do magosto que non é máis cunha exaltación deste froito. As castañas cómense asadas nunha fogueira. Celébrase o día 11 de novembro e chámase o San Martiño. Ese día tamén se proba o viño novo (por certo eu sempre probo o viño novo e as castañas na casa do Celsiño e a Pepita, uns bons amigos de Barbantes...).

"Viño do Celsiño e pan do Carballiño fan do vello un meniño ..."

 

Volver a características

 

 

 

 

 

 

 

Os sequeiros:

Os sequeiros.

No dibuxo sequeiro no Courel.

Son simplemente construcións que se levantan nos soutos para secar as castañas.

Hai que partir da base da importancia que tiña a castaña en Galicia, sobre todo antes de chegar a pataca.

Os sequeiros tiñan un piso intermedio feito de paus de castiñeiro onde se puñan as castañas, era a caniceira; por baixo no remoleiro facíase una fogueira pequena para secar as castañas.

A castaña recóllese en novembro no tempo da varexa, chámase deste xeito por que se utiliza unha vara para quitalas da árbore.

As castañas no sequeiro, onde se lle pon día e noite lume tardan uns 20 a 25 días en secar. Logo de secas métense nun saco e pasanse por o pisón que separa a casca. Logo pásanse polo bandoxo para terminar de separar a casca e limpalas. Logo sepáranse as boas para a venta e as outras para comer na casa ou os animais.

Así hai castañas durante todo o ano.

Sequeiro no Courel, subindo a Devesa da Rogueira. No primeiro tramo hai varios soutos e neles, lóxicamente estes sequeiros.

Na misma zona hai un letreiro indicativo, posto pola Xunta,  que explica o seu uso.

Volver a características

 

 

 

 

 

 

Tronco:

O tronco e a súa madeira:

O tronco nos exemplares novos, este ten catro anos, é liso cor verdoso tirando a gris, tamén é dereito e moi groso en pouco tempo; ou sexa crece rápidamente os primeiros anos, pero logo crece a modiño.

En exemplares vellos é oco. O tronco é curto pero moi groso.

O tronco pode ter na base ata 12 metros de contorno, son incríbles. 

Densidade Leve.
Utilización: Madeiras de grandes dimensóns:
Estructuras e carpinterias exteriores (portas).
Revestimentos de pisos e parquet.
Mobiliário (elementos estructurais macizos). Torneados.
Construcion naval.
Madeiras de pequenas e meias dimensións:
 Cestería. Mangos de  ferramentas.
Laminados - colados - moldeados

 

Volver a características

 

 

 

 

Interés:

Interés:

Souto preto de Castro Caldelas. Foto do autor da www.

Árbore orixinario de Asia Menor.

Típico de lugares frescos.

O castaño era moi importante económicamente, a súa madeira é moi estimada en ebanistería e carpintería. Casi todo o interior das casas era de madeira de castaño, dende as vigas ata as fiestras e mobles.

As varas utilízanse tamén en cestería e tonelería. Como leña é un mal combustible.

O seu froito a castaña foi fai uns anos fonte principal de alimentación; prácticamente era a base da alimentación (crúas, secas, asadas, cocidas, de tódolos xeitos),  ata que chegou a patata e o maiz.

O seu valor nutritivo está fora de toda dúbida. Ver esta tabla.

Utilízase tamén como medicinal, as follas e a corteza ten propiedades astrinxentes. Válido para a disentería, diarreas, e en infusión para a gorxa e a tose.

O mel de castiñeiro, as forraxes (coas castañas peores cebánbanse os porcos antiguamente) e os usos das follas secas, son outras formas que se tiñan de uso de este gran árbore.

En fin unha marabilla de árbore.

 

Volver a características

 

 

 

 

 

Historia do castiñeiro:

Historia do castiñeiro:

O castiñeiro non é unha árbore autóctona de Galicia, pero como amosan os fósiles, ten unha antigüedade moi grande, dende logo é anterior a época da chegada dos romanos. O lector debe saber que o pé dos castros celtas seica xa había  castiñeiros.

De tódolos xeitos hai teorías para tódolos gustos: dende a anterior ata que situa o castiñeiro como introducido polos romanos. As máis consideran que os romanos únicamente trouxeron variedades distintas, nada máis.

O que si é seguro é que o castiñeiro leva polo tanto milleiros de anos xunto os galegos.

Hai moita documentación do século X e XI como por exemplo a seguinte, na que se proba o que xa sabemos, que o castiñeiro era a árbore máis importante de Galicia:

"Existen documentos que relatan las colonizaciones hechas en los siglos X y XI por los frailes benedictinos de Celanova en las tierras de A Limia, Verín y Ramirás, en las que introducen al mismo tiempo con el cultivo del vino la plantación de nuevos soutos o castañares. Los documentos más significativos son sin duda los contratos forales, en los que los señores monásticos conceden una tierra a un forero con la expresa obligación de «hacer, chantar o poblar un souto». En otras ocasiones los señores incluso exigen que se «planten o hagan castañas» en tal o cual sitio, es decir, utilizan el nombre del fruto y no del árbol, lo que no deja de ser indicativo de dónde radicaba el mayor interés por el cultivo de esta especie."

Texto sacado de:

MINISTERIO DE AGRICULTURA, PESCA Y ALIMENTACIÓN (BOE 56 de 7/3/2006)

Resolución de 7 de febrero de 2006, de la Dirección General de Industria Agroalimentaria y Alimentación, por la que se da publicidad a la solicitud de registro de la indicación geográfica protegida «Castaña de Galicia».

Sin dudalo é a árbore de máis vitalidade. Hai castiñeiros centenarios, con caracocha ouca, superando os dous metros de diámetro no tronco.

O castiñeiro foi básico na alimentación galega. Foi tamén básico para os carpinteiros; o castiñeiro valía para todo.

O Souto en Galicia é algo máis cun conxunto de castiñeiros. Nos soutos hai moi bos cogumelos, por norma xeral, como boletos, rúsulas, cantarelas, etc.

Dice Elías Dominguez nun libro moi agarimoso "Camba, un pobo, unha xente unha historia" :" A castiñeira é sazón e tempo das castañas, cando se recolle a anada. Soutar é a acción de andar polo souto collendo castañas.

É o derradeiro fruto do ano en recollerse.

"Cada casa ten seu souto".

Logo ven o curar as castañas. O canizo, que é o sistema de secalas, a limpa das castañas secas, e moitas máis cousas que Elías explica perfectamente no seu libro.

Un libro : agarimoso, un bon libro sobre un pobo sensacional da provincia de Ourense.

Claro que según onde sexan as cousas poden chamarse doutro xeito, por exemplo no Courel o lugar onde se secan as castañas chámase sequeiro.

Este por exemplo é un sequeiro ou canizo, xusto no Caurel.

Tamén hai ouriceiras, que son lugares onde se xuntan os ourizos para que abran sin problemas.

O traballo no souto, como a poda, enxertos, arados, recolleita,  varexa, pisa, abandoxar, etc.; os distintos utensilios para facela como cestos, paxelos ou forquitas son temas interesantísimos que trata o libro mencionado.

 

Volver a características

 

 

 

 

Curiosidade da castaña en Ourense:

Curiosidades da castaña:

En Ourense hai dúas empresas ( coas que non teño nada que ver, salvo que eu son ourensán e gústame que se fale de Ourense) que fan uns preparados incríbles coas castanas. Trátase da empresa Cuevas e da empresa de José Posada.

 

Este é un dos productos, un dulce delicioso de castaña de Ourense que chaman "marrón glacé". Unha auténtica larpeirada...

As cousas boas hai que contalas.

Estos son os links destas empresas:

Cuevas.

José Posada.

As castañas tamén se presentan secas (castañas pilongas), en almibre e confitadas como xa está dito. 

 

Volver a características

 

 

 

 

 

Árbores monumentais de Galicia:

Castaños monumentais en Galicia:

Castiñeiros de Pumbariños no souto de Rozabales en Manzaneda (Ourense).

O castiñeiro de Rozabales en Manzaneda (Ourense) é un dos grandes árbores fermosos na nosa Galicia e que demostra ben as claras o trinomio fundamental que aporta esta árbore: alimento, madeira e paisaxe.

Outra vista do mismo castiñeiro.

Este castiñeiro ten 14 metros de perímetro e dicen que a súa edade pasa dos quinientos anos. Dicen os entendidos que é o de maior perímetro de Galicia. (Por certo medido a 1,30 m. do chan,  á altura do peito, como debe ser).

En Galicia hai soutos mansos e soutos bravos. Os primeiros inxertados e demoucados renden o seu fruto que é a castaña, da que hai moitas castes. Os bravos, con pes sin inxertar son tamén abondosos, medran ceibes para render o séu servizo en madeira de primeira calidade. Esta madeira tamén se chama "caoba galega".

Nota: a fotografía e parte de texto está sacada dun calendario editado por Cementos Cosmos no ano 2004. Autor da primeira fotografía Enrique Touriño. O texto é de Francisco de Ana Magán.

 

Volver a características

 

 

 

 

 

Como remate para a primeira árbore de Galicia:

Festas, adiviñas e outras cousas sobre o castaño:

O castiñeiro é unha árbore o que non lle faltan festas, adiviñas,  cantigas, receitas e un longo etc.

O que sigue non é máis que unha mínima parte de todo o que existe na nosa literatura e no noso saber popular sobre unha árbore que repito é a máis importante de Galicia.

Festas:

Simplemente citar como festa a dos magostos de Ourense o día 11 de novembro. Festa local.

Tamén a "Festa da castaña" que se ven facendo en Folgoso e Seoane, un sábado ou domingo de novembro. Esta festa é máis recente.

Adiviñas:

"Alto me vin

baixo me vexo

e alá enriba

quédame o pelexo"

Refráns:

Entre os centos de refráns e ditos populares que demostran a importancia desta árbore escollo soamente dous.

A castaña no agosto quere arder e no setembro beber.

Fíxate nas castañas asadas que si estoupan sairanche caras.

Cantigas:

Namoreime da castaña

namoreime do ourizo,

namoreime de ti, nena,

porque tes o pelo rizo.

Receitas con castañas:

Para rematar recordar algúns dos platos que se poden preparar con boas castañas como:  castañas asadas, castañas con leite, puré de castañas, compota de castañas, marmelada, caldo de castañas, castañas con chourizos, grelos con castañas e chourizos, costelas de porco con castañas, polo en salsa de castañas, xabaril con castañas, perdices a crema de castañas, coello con castañas, doce de castañas con chocolate, torta de castañas, pastel de castañas, rosca de castañas, mousse de castañas, crema de castañas, etc.

Nota: todas estas receitas aparecen desglosadas no libro de Andrés Burgo Delgado sobre "O Castiñeiro".

 

VOCABULARIO USADO NO COUREL.

  • Abarqueira : a castaña baleira.
  • Bravas : hai anos que se dan e outros que non saen.
  • Picois : as que se desprecian cando se escollen ou que parten ó debullalas para quitárlle-las tonas durante o bandoxo.
  • Presa : froito dun castiñeiro bo para madeira e que rende moita cantidade de castañas. Dise que estas castañas non son as máis sabrosas.
  • Raigonas : son as segundas en caer da árbore; as mellores para comer e as que mellor pelan.
  • Velliñas : é moi oscura e debúllase mal.
  • Vérdeas : as máis sabrosas e as que máis abundan, xunto coas presas. 
   

Este vocabulario está sacado deste link.

 

Volver a características

 

 

 

 

 

Links interesantes sobre o castiñeiro en Galicia:

Links interesantes:

Estes son os mellores que atopei e que si dúbida son básicos para os que queiran profundizar sobre esta árbore:

O castiñeiro bioloxía e patoloxía.

 Un pdf que se pode baixar e que desenrola en 287 páxinas un estudio exhaustivo sobre esta árbore, con fotografías e datos gráficos. O traballo ocupa sobre 8 Mb e son autores Ernesto Viétez, Mª Luisa Viétez e Francisco Viétez.

Link básico.

O castiñeiro e as castañas

Un link feito con moitísimo agarimo desde o pobo de Camba. Ten moi boas fotografías e moi bon texto.

Volver a características

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Algunhas fotografías de castiñeiros:

Flor do castiñeiro.

Castiñeiro na Labrada (Lugo). Fotografía do autor da www.2005

Castiñeiro en Soutipedre (Ourense). Fotografía do autor da www.2005

É famoso o castiñeiro de Hospital no Incio. De feito mide 16 metros de altura, ten máis de 6 metros de ancho e entre 250 e 500 anos.

Imaxen da Igrexa de Hospital co castiñeiro no inverno.

Fotografía do castiñeiro en abril de 2005. Foto do autor da www.

Volver a características

 

 

 

 

 

Fotografía en outono.

Fotografía do castiñeiro en outono. Devesa da Rogueira. Courel 08/11/2007

Volver a características

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Fontes desta ficha:

Guía das árbores de Galicia. Henrique Niño Ricoi. Carlos Silvar. Algunhas fotografía están sacadas da Guía para coñecer os árbores de Barcelona Multimedia.

Tamén me foi moi útil O Castiñeiro. Cadernos Museo do Pobo Galego 11;  de Andrés Burgos Delgado.  2002.

Tamén consultei o libro Árbores de Galiza de Adela Leiro Lois e varios, publicado recentemente pola editorial A Nosa Terra. 2006.

flecha.jpg (1049 bytes) Subir.